De onzichtbare schade van 'niet gezien worden' op het werk
De ontmoeting die alles veranderde
Ik was 23 toen ik voor het eerst echt een gevangenis binnenstapte. Niet voor een rondleiding, maar voor een gesprek met een gedetineerde. Eén op één.
Ik weet nog goed hoe ik daar zat. Een jonge student met een vragenlijst, een strak onderzoekskader en een theoretische, criminologische bril. Het was ongemakkelijk. Vanuit mijn eigen veilige bubbel had ik eigenlijk geen idee van de leefwereld waarin ik me plotseling bevond.
Halverwege het gesprek keek de man me aan en zei ineens iets wat de rest van mijn loopbaan zou kantelen:
"Weet je wat het zwaarste is? Niet de straf. Maar dat niemand meer vraagt hoe het met je gaat."
Die opmerking kwam binnen. Hard. Op dat moment, in die spreekkamer, begreep ik iets fundamenteels wat ik nog elke dag meeneem in mijn werk: mensen raken niet alleen beschadigd door de gebeurtenissen op zich. Ze raken beschadigd wanneer niemand meer kijkt naar de mens achter het verhaal.
Van de cel naar de kantoortuin
Die les geldt niet alleen binnen de muren van een penitentiaire inrichting. Dit mechanisme treedt net zo hard op in onze dagelijkse werkomgevingen, op de werkvloer van scholen, zorginstellingen en bedrijven.
Wanneer een organisatie onder druk staat, of wanneer er conflicten ontstaan, zijn we namelijk geneigd om mensen te reduceren tot hun rol of hun gedrag. Vanaf dat moment is iemand niet meer een collega met een eigen perspectief, geschiedenis en emoties. In plaats daarvan wordt iemand:
"Die lastige collega" die altijd dwarsligt.
Een dossier dat zo snel mogelijk moet worden afgehandeld.
Een fout, een risico of een organisatieprobleem dat moet worden 'opgelost'.
Zodra we die grens overgaan, verliezen we de menselijkheid uit het oog. En precies daar ontstaat de kiem voor een sociaal onveilige cultuur.
De blinde vlek van protocollen
Als organisaties aan de slag gaan met sociale veiligheid, grijpen ze bijna instinctief naar instrumenten: we schrijven een nieuw beleidsplan, herzien de gedragscode of richten een meldpunt in. Begrijp me niet verkeerd: die structuren zijn noodzakelijk. Maar ze zijn niet de oplossing.
De werkelijke kern van sociale veiligheid zit niet in regels, maar in relaties. Het zit in het diepe, basale gevoel dat je er als medewerker toe doet. Dat je gezien wordt in je worstelingen en gehoord wordt als je aangeeft waar de schoen wringt.
Wanneer de druk toeneemt, is 'echt luisteren' vaak het eerste wat sneuvelt. We rennen van vergadering naar vergadering, vinken lijstjes af en sturen op targets. Maar ondertussen groeit in de wandelgangen de onzichtbare wereld van medewerkers die zich niet meer gesteund voelen. En wie zich niet gezien voelt, trekt zich terug. De loyaliteit brokkelt af, de spanning stijgt, en de veiligheid verdwijnt.
Waarom ik doe wat ik doe
Mijn ervaringen in de justitiële sector ,waar ik overigens ook ontzettend veel professionals met een enorm warm en menselijk hart voor hun vak heb zien werken, hebben mijn fundament gevormd. Het heeft me laten zien wat er gebeurt als systemen de overhand krijgen over de menselijke maat.
Dat is de reden waarom ik Studio Veilig heb opgericht. Om organisaties en teams te helpen herinneren aan die mens achter het verhaal. Om de ruimte te creëren waarin het onuitgesprokene op tafel mag komen, zonder oordeel, puur om te begrijpen. Want pas als we durven te kijken naar wat er echt leeft onder de oppervlakte, bouwen we aan een cultuur die werkelijk veilig is.
Tijd voor reflectie
Kijk eens kritisch naar je eigen team of organisatie. Als er spanningen zijn, praten we dan over de 'lastige casus', of praten we met de mens die erbij betrokken is?
Durven we nog echt te vragen hoe het met iemand gaat?